قبل فهرست بعد


ج: مى‏تواند با نيّت از آن حساب پرداخت كند.

س 334 - در شهر ما مرسوم شده كه جهيزيه را (معمولاً اقلام گران قيمت مثل فرش و كمد و...) را مرد تهيه مى‏كند آيا اگر شخص وسيله‏اى به قصد وسايل زندگى آينده‏اش خريدارى نمايد به آن خمس تعلق مى‏گيرد؟

ج: اگر راهى غير از اين ندارد كه لوازم آينده زندگى را به تدريج بخرد چنانچه از منافع آن سال باشد و از شأنش زياد نباشد اشكال ندارد.

س 335 - شك در تعلّق خمس (البته بعد از تحقيق و تفحض) چه حكمى دارد؟

ج: خمس ندارد.

س 336 - اينجانب طلاجاتى به ارزش يك ميليون تومان را دارا مى‏باشم آيا به آنها خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: اگر جهت زينت مورد نياز باشد و از شأن شما اضافه نباشد خمس ندارد.

س 337 - بنده بعلت درآمد شغلى قادر نيستم لوازم خانگى از قبيل يخچال و فرش و غيره را يكجا بخرم لذا فرشى بطور قسطى خريدم و از آن استفاده مى‏كنم و فرشى را كه مال پدرم بود جمع كرده كنار گذاشتم و هم اكنون بلااستفاده مانده به كدام يك از فرشهإ؛جج‏ت ظظ خمس تعلق مى‏گيرد؟

ج: به هچيكدام از دو فرش خمس تعلّق نمى‏گيرد.

س 338 - اگر كسى باغى دارد كه هم از ميوه آن براى نيازمنديهاى خود استفاده مى‏كند و هم با درآمد آن كسب و تجارت مى‏نمايد، خمس آن را چگونه محاسبه نمايد؟

ج: هر مقدار كه بمصرف نيازمنديهاى بين سال نمايد از مؤونه حساب مى‏شود و هر چه از سال اضافه آورد بايد خمس آن را بدهد.

س 339 - آيا به وسيله نقليه كه هم كارهاى شخصى خود را انجام مى‏دهد و هم با آن كار مى‏كند، خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: به آن مقدار از آن وسيله كه با آن كار مى‏كند خمس تعلّق مى‏گيرد و به آن مقدار كه جهت نياز شخصى مورد استفاده قرار مى‏دهد و با موقعيت او تناسب دارد خمس تعلّق نمى‏گيرد.

س 340 - آيا مخارجى كه براى اعياد و وفيات مذهبى هزينه مى‏شود، هر چند زياد باشد جزء مؤونه سال محسوب مى‏شود؟

ج: بلى از مؤونه حساب مى‏شود.

س 341 - كتابهائى كه انسان مى‏خواهد در آينده از آنها استفاده نمايد و فعلاً مورد نيازش نيست و مطمئن است كه نمى‏تواند آنها را بعداً يكجا تهيه كند، آيا به اين كتاب‏ها خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: خير، خمس تعلق نمى‏گيرد.

س 342 - كسى كه خانه يا ماشين يا ساير چيزهايى كه مورد نيازش بوده فروخته و خانه جديد يا وسايل مورد نياز ديگرى خريده آيا به پول آنها خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: در فرض سؤال اگر اشيائى را كه خريده است باندازه احتياج و موقعيت اجتماعى او باشد خمس تعلّق نمى‏گيرد.

س 343 - اگر خانه كوچكى دارد كه تا كنون از آن استفاده مى‏كرده و حال بر اساس نياز خانه وسيع‏ترى تهيه كرده و خانه كوچك را اجاره مى‏دهد تا چند سال ديگر كه فرزندش ازدواج كرد به او بدهد آيا اين خانه مورد تعلّق خمس است؟

ج: در فرض سؤال خمس به آن تعلق مى‏گيرد.

س 344 - آيا به پولى كه بطور قرض الحسنه در ضمن قرار داد اجاره به صاحبخانه داده مى‏شود خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: اگر نتواند خانه را از راه ديگرى اجاره نمايد به مبلغ مذكور خمس تعلق نمى‏گيرد.

س 345 - كسيكه از اوّلِ تكليف خمس نداده و الان مى‏خواهد خمس بدهد آيا بر منزل و تمام وسائل آن و همچنين بر دو چرخه، موتورسيلكت، ماشين و حيوانات اهلى مثل گاوِ شيرده و امثال آنها خمس تعلّق مى‏گيرد؟ در حاليكه همه اين چيزها نياز روزانه انسان است؟

ج: اگر از درآمد بين سال تهيه كرده كه سال بر آن نگذشته باشد و مطابق شأنش باشد خمس ندارد.

س 346- اينجانب سر سال خمسى‏ام رسيده است و مى‏خواهم خمس اموال خود را حساب كنم، امّا مبلغى براى سال آينده بدهكار هستم، آيا اين مبلغ مذكور را هم اكنون كسر نمايم يا از درآمد سال آينده حساب مى‏شود؟

ج: بدهكارى شما آنچه مربوط به امسال است مى‏توانيد كسر نمائيد و آنچه مربوط به سالهاى آينده است در همان سالها بايد كسر شود.

س 347- شخصى مقدارى كتاب خريده و هنوز همه كتابها را مطالعه نكرده و به مرور زمان مطالعه مى‏كند، اگر سر سال رسيد خمس به آن تعلق مى‏گيرد يا خير؟

ج: در صورتى كه كتابها مورد نيازش بوده خمس به آنها تعلّق نمى‏گيرد.

خريد به ذمّه

س 348 - اگر چيزى را به ذمّه بخرد و پول آن را از پول غير مخمّس بدهد، چگونه بايد خمس آن را محاسبه كند؟ و در همين فرض اگر لباس است آيا مى‏تواند با آن نماز بخواند و يا در آن طواف واجب انجام دهد؟

ج: در فرض سؤال بايد خمس قيمتى را كه خريده بدهد و خواندن نماز يا انجام طواف در چنين لباسى اشكال ندارد.

خمس هبه

س 349 - شخصى زمين و مغازه‏اى خريده و به فرزندش كه دانشجو هست بخشيده آيا خمس تعلق مى‏گيرد يا نه؟

ج: در صورتى كه مدت يكسال بر زمين يا مغازه يا پول آن نگذشته باشد و بخشش از شأن و موقعيت پدر بيشتر نباشد خمس ندارد و اين بخشش فرار از خمس نباشد.

س 350 - آيا جايزه بانكها و صندوقهاى قرض الحسنه جزء ارباح است و به آنها خمس تعلق مى‏گيرد؟

ج: اگر به عنوان هبه باشد خمس ندارد.

س 351 - اين جانب در تابستان سال 76 ازدواج نموده‏ام و تا الان كه حدود دو سال از اين زندگى مشترك مى‏گذرد تا كنون هيچگونه حساب سالى نداشته‏ام و در رابطه با مواد غذايى از قبيل برنج و روغن و غيره خمس پرداخت نكرده‏ام، الان تكليف بنده را در رابطه با دو مورد زير مشخص نمائيد؟

الف: در رابطه با مواد غذايى كه طى اين دو سال مصرف شده است؟

ب: در رابطه با برنج و روغنى كه از طريق سازمان به عنوان بن دريافت كرده‏ايم؟

ج: لازم است افراد متدين براى خود سال خمسى قرار دهند تا در زندگى دچار مشكل شرعى نشوند و در فرض سؤال اگر مواد غذايى يا پول آنها مدّت يكسال نزد شما موجود بوده بايد يك پنجم قيمت آن را بابت خمس بدهيد و اگر شك داشته باشيد چيزى به شما تعلق نمى‏گيرد.

ر صورتى كه بن‏ها به عنوان هبه و بخشش باشد خمس به آنها تعلق نمى‏گيرد.

س 352 - آيا جايز است انسان قبل از رسيدن سال خمسى براى فرار از خمس، اموال خود را به ديگرى ببخشد يا صرف خريد لوازم زندگى كند؟

ج: در صورتى كه هبه يا تهيّه لوازم منزل به اندازه شأن و موقعيت وى باشد و براى فرار از خمس نباشد اشكال ندارد.

س 353 - حقوق يا ديه‏اى كه بعد از رحلت يا شهادت فرد، از سوى بنياد شهيد يا سازمان تأمين اجتماعى و يا اداره مربوطه و... به خانواده‏اش پرداخت مى‏شود، خمس دارد يا نه؟

ج: اگر هديه محسوب شود، خمس ندارد.

س 354 - آيا به پولى كه پدر و مادر به فرزندانشان جهت هزينه تحصيل مى‏دهند خمس تعلّق مى‏گيرد يا نه؟

ج: اگر به عنوان هبه باشد خمس تعلّق نمى‏گيرد.

س 355 - آيا به هدايا و جوايز مسابقات ورزشى و مسابقات قرآن نيز خمس تعلق مى‏گيرد؟

ج: خير.

بالارفتن قيمت

س 356 - چيزى كه خمس به آن تعلّق نمى‏گيرد، اگر قيمت سوقى آن اضافه شود، آيا به اضافه قيمت، خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: اگر هدف تجارت و اضافه شدن قيمت باشد بعد از فروش به اضافه قيمت خمس تعلّق مى‏گيرد.

س 357 - اگر با پول خمس داده شده سهام كارخانه را بخرد آيا به اضافه قيمت سهام (در صورت ترّقى) خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: اگر به اين قصد خريده كه بعد از بالارفتن قيمت آنها را بفروش برساند به زيادى خمس تعلق مى‏گيرد.

س 358 - كالايى بر اثر كاهش ارزش پول، قيمتش افزوده مى‏شود؛ آيا به مقدار زياد شده، خمس تعلّق مى‏گيرد يا خير؟

ج: اگر آن را به جهت بالارفتن قيمت خريده باشد، به افزايش قيمت، خمس تعلق مى‏گيرد.

س 359 - شوهرم 5 ميليون تومان به من هبه كرده و اينجانب آن مبلغ را صرف ثبت نام براى خريد ماشين نمودم، الان ماشين را 7 ميليون تومان مى‏خواهم بفروشم وضعيت خمس اين ماشين چگونه است؟ فقط براى فروختن و سود كردن اين كار را كرده‏ام و اگر يقين حاصل شود كه 5 ميليون هبه شده از طرف شوهرم خمسش داده نشده باشد، چه مبلغى خمس بدهكارم؟

ج: بعد از فروش ماشين بايد خمس مازاد بر پنج ميليون تومان را در سر سال پرداخت نمائيد و همچنين اگر يقين داريد كه پول هبه شده متعلق خمس بوده و خمسش داده نشده، بايد خمس آن را نيز بپردازيد.

س 360 - اگر شخص ارثيه‏اى را كه به وى رسيده (مانند: زمين و...) به چند برابر قيمت يوم الارث بفروشد، آيا به مازاد قيمت؛ خمس تعلّق مى‏گيرد؟ و آيا بين اينكه آن را براى اضافه شدن قيمت يا غير آن نگهداشته باشد، تفاوتى وجود دارد؟

ج: اگر بجهت اضافه شدن قيمت آن را نگهدارد به مازاد آن خمس تعلق مى‏گيرد وگرنه خمس آن واجب نيست.

س 361 - كسى كه از پول خمس نداده اراضى را براى زراعت خود خريدارى كرده، در هنگام خريد، قيمت آن كم بوده ولى الان قيمتش چندين برابر از قيمت خريد اضافه شده است و الان مى‏خواهد خمس آن را بدهد آيا قيمت خريد حساب كند يا قيمت فعلى؟

ج: بايد قيمت فعلى را حساب كند.

س 362 - مدت 8 سال قبل كفنى براى خودم از مشهد مقدس خريده‏ام اگر بخواهم امروز خمس آنرا بدهم آيا بايد قيمت روز خريد را در نظر بگيرم يا قيمت بازار فعلى را - همچنين اگر يكبار خمس آنرا دادم ديگر دادن خمس آن لازم نيست؟

ج: در پرداخت خمس كفن خريدارى شده ميزان قيمت آن روزى است كه مى‏خواهيد خمس بپردازيد و اگر يكبار خمس آن داده شده هر چند سال هم كه بماند خمس ندارد.

س 363 - پول قبرى كه چند سال قبل خريدارى شده خمس دارد يا خير؟

ج: در صورتى كه از پول خمس نداده باشد بايد خمس آن را به قيمت فعلى بدهد.

درآمدها

س 364 - مدت بيست سال است كه شوهر اينجانب فوت كرده و بنده با خيّاطى سه فرزند بزرگ نموده‏ام و زينت آلات خودم را كه از خانه پدرم آورده‏ام و مقدار كمى هم مرحوم شوهرم خريده بود، فروختم و مبلغ دويست هزار تومان پول نقد دارم كه اين دويست هزار تومان پس انداز كار كرد خودم مى‏باشد، امسال به يارى خداوند متعال مى‏خواهم به مكه بروم، مرحوم پدرم مى‏دانم كه حق اللَّه را پرداخت مى‏نمود و لى نمى‏دانم كه شوهرم پرداخت كرده يا نه، بنده از بابت خمس و يا سهم امام بايد چه مبلغى پرداخت كنم و يا اينكه معاف مى‏باشم؟

ج: به مبلغ دويست هزار تومان در صورتى كه سال بر آن گذشته باشد خمس تعلق مى‏گيرد كه لازم است چهل هزار تومان آن بابت سهم امام و سهم سادات پرداخت نمائيد و به مالى كه از پدر و شوهر به شما رسيده چون نمى‏دانيد كه متعلق خمس بوده يا نه چيزى تعلّق نمى‏گيرد.

س 365 - آيا به پولى كه به عنوان بازخريد و بازنشستگى به افراد داده مى‏شود خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: در صورتى كه از مخارج سال زياد بيايد خمس به آن تعلّق مى‏گيرد چون در حقيقت حكم فائده آن سال را دارد.

س 366 - شخصى براى انجام كارى اجير شده است و طبق قرارداد، پس از چند سال كه كار تمام شود، اجرتش را دريافت مى‏كند؛ آيا اجرت همه سالهاى قرارداد، متعلق خمس است يا فقط خمس اجرت سال آخر به عهده اوست؟

ج: وقت رسيدن سال خمسى، خمس همه آنها رابايد بپردازد.

س 367 - مبلغى در بانك بعنوان پس انداز پول داشتم پدرم كه سال خمسى داشت؛ سر سال خمس آن پول را دادم و بعد از مدّتى پول را گرفته خرج نموديم و سال بعد در همان وقت به همان مقدار پول در بانك داشتم آيا خمس بر آن تعلّق مى‏گيرد؟

ج: با فرض اينكه مبلغ دوم از درآمد سال است بايد خمس آن را داد.

س 368 - كسانيكه در يك اداره دولتى كار مى‏كنند مثل اينكه در آموزش و پرورش معلم هستند يا در اداره ديگرى كارمند هستند و دولت از حقوق ماهيانه شان حدود ده درصد كم كرده و پس انداز مى‏كند و بعد از اتمام خدمتشان (مثلاً 30 يا 40 سال بعد) همه پس انداز شده را به آنها يكجا مى‏دهد آيا بر آنها خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: در صورتى كه پيش از پايان سال آنها را براى نيازمنديهاى زندگى صرف كند خمس ندارد.

س 369 ـ دانشجويي كه حقوق مي گيرد يعني مقداري كه از طرف دانشگاه به عنوان حقوق دريافت مي كند يا از طرف مركز تربيت معلم و ... اگر مقداري از پول خود را به عنوان پس انداز و براي آينده خويش ، در بانك بگذارد آيا بر پولش خمس تعلّق مي گيرد ؟

ج: : اگر بعنوان حقوق گرفته و از مخارج سال اضافه آمده است ، خمس دارد .

خمس كسى كه دربين سال مى‏ميرد

س 370 - كسى كه در بين سال از دنيا مى‏رود خمس مال او را چگونه حساب كنند؟ و آيا بين كسى كه حساب سال دارد و كسى كه حساب سال ندارد، فرقى وجود دارد؟ و در اين فرض اگر حقوق بگيرى باشد كه تنها با حقوقش مى‏تواند نيازهاى زندگى را تأمين كند، چنانچه در آخر ماه از دنيا برود، آيا به حقوق وى خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: در صورتى كه اموالى داشته باشد كه متعلّق خمس باشد به مجرد از دنيا رفتن بايد خمس آن را بدهند و فرقى نيست سال داشته باشد يا نداشته باشد و به حقوق فردى كه از دنيا رفته خمس تعلق مى‏گيرد.

طلب كاريها

س 371 - در منطقه ما شغل اكثر مردم منبّت كارى است و كارهاى خود را معمولاً به چكهاى مدّت دار مى‏فروشند. در سر سال، آيا به اين چكهاى مدّت دار خمس تعلّق مى‏گيرد يا خير؟ آيا مى‏شود آنها را جزء درآمد سال بعد حساب كرد يا خير؟

ج: اين نوع چكها كه حاكى از طلب شخص است مانند ساير طلب‏هاست در صورتى كه اطمينان به وصول باشد خمس به آن تعلّق

مى‏گيرد و اگر اطمينان به وصول نيست در موقع وصول، خمس آنرا مى‏پردازد.

س 372 - مبلغى به كسى قرض داده‏ام كه هنوز پول به دستم نرسيده و سال خمسى نداشته‏ام آيا به اين پول خمس تعلق مى‏گيرد؟

ج: اگر از تاريخى كه آن پول را بدست آورده‏ايد تا كنون يك سال گذشته است و اطمينان به وصول آن داريد بايد خمس آن را بپردازيد و اگر اطمينان به وصول آن نداريد موقعى كه وصول گرديد خمس آن را بپردازيد.

سرمايه وابزار كسب‏

س 373 - آيا سرمايه مورد نياز مانند مغازه و اجناس داخل آن كه از درآمد سال تهيه شده، خمس دارد؟

ج: در صورتى كه امرار معاش وى فقط از راه اين سرمايه تأمين مى‏شود و با دادن خمس آنها نتواند با باقيمانده آن نيازهاى خود را از طريق كسب مناسب به حالش تأمين كند خمس ندارد.

س 374 - اگر انسان ناچار باشد درآمد چند سال را براى تهيه سرمايه و ابزار كار پس انداز كند، آيا خمس آن واجب است؟ و نيز اگر ناچار باشد براى خريد خانه يا وسيله نقليه مورد نياز، چند سال پولش را پس انداز كند، آيا خمس آن لازم است؟

ج: در فرض مذكور، اگر امرار معاش و تهيه خانه و وسيله نقليه او متوقف بر آن باشد خمس ندارد.

س 375 - كسيكه براى كشاورزى احتياج به ماشين آلات جديد دارد مثل تراكتور و امثال آن و ماشينهاى كه وسيله آبيارى و زراعت است آيا به اين وسايل خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: اگر با دادن خمسِ آنها زندگى او مختل مى‏شود در اين صورت آن ماشين و امثال آن جزء مؤونه است و خمس ندارد وگرنه لازم است خمس آنهارا بدهد.

خمس شهريه

س 376 - در مورد شهريه طلبه‏هايى كه آنها آنرا در بانك به مدت يكسال نگهدارى مى‏كنند آيا خمس واجب است؟

ج: خمس ندارد.

س 377 - كتابهايى كه پولش با پول شهريه و غير شهريه مخلوط شده يعنى تعدادى از كتابها با پول شهريه گرفته شده و تعدادى با پول غير شهريه؛ آيا اين كتابها خمس دارد؟

ج: در فرض سؤال، خمس به آنها تعلق نمى‏گيرد مگر آنكه كتابها مورد نيازش نباشد و از پول غير شهريه كه متعلق خمس بوده تهيه شده يا شده كه در اين صورت بايد خمس آنها را بدهد.

س 378 - شهريه گرفتن طلابى كه در نهادها كار مى‏كنند اما كارهاى ارشادى و تبليغى عادى را دارند ولى درس حوزه نمى‏روند جايز است يا خير؟

ج: در صورتى كه افرادى مستحقّ و شايسته باشند اشكال ندارد.

س 379 ـ اگر طلبه اي در درس جدّي باشد ولي از نظر مالي نيازمند نباشد ، آيا مي تواند شهريه بگيرد ؟

ج: : بلي مي تواند .

خمس جهيزيه

س 380 - شخصى براى تهيّه خانه، جهيزيّه و مانند آن مجبور است درآمد چند سال خود را پس‏انداز كند؛ آيا با گذشت چند سال از اين پس انداز، خمس به آن تعلّق مى‏گيرد يا خير؟

ج: خمس به آنها تعلّق نمى‏گيرد.

س 381 - اگر جهيزيه دختر را نتواند يكجا بخرد و مجبور باشد كه بتدريج در طى چند سال تهيه كند در صورتى كه سال خمسى مشخصى نداشته باشد؟ و يا سال خمسى را فراموش كرده خمس تعلّق مى‏گيرد؟

ج: در صورتيكه تهيه جهيزيه مطابق شأن خانوادگى آنها باشد خمس ندارد.

خمس افراد صغير

س 382 - عده‏ اى از جوانان و يا نوجوانان هستند كه بعضى از آنها نيز به سن تكليف شرعى هم نرسيده‏اند؛ كارگرى مى‏كنند و پولهاى كارگرى را بدست پدران و بزرگان خودشان مى‏دهند و آنان را مالك پولهايشان مى‏دانند و پدران هم براى ايشان خوراك و لباس و خوابگاه تهيه مى‏نمايند و گاه بدليل اينكه بايد در آينده ازدواج نمايند و... اين پولها را جمع مى‏كنند حال وقتى سال پدر رسيد، خمس آن پولها به عهده پدران و بزرگانشان است يا به عهده خودشان؟

ج: ولىّ آنان، بايد خمس مال بچه را بدهد و اگر ندهد تصرف در آن مال براى او جائز نيست و برخود صغير واجب است كه پس از بلوغ خمس خود را بدهد.

مصرف خمس

س 383 - آيا پرداختن خمس به سيّدى كه واجب النّفقه خمس دهنده است جايز است؟ و با اين فرض كه آن مبلغ را صرف مخارجى كند كه نفقه واجب او حساب نميشود (مثل سفرهاى زيارتى)، چه حكمى دارد؟

ج: اگر به آن نياز داشته باشد، و صرف مخارجى كه نفقه واجب نيست، نمايد اشكال ندارد ولى بنابراحتياط واجب دادن سهم سادات محترم نيز بايد با اجازه مرجع تقليد باشد.

س 384 - آيا خمس را مى‏توان در مراسم عزادارى بكار برد يا خير؟

ج: جايز نيست.

س 385 - با اجازه مجتهدِ عادلِ جامع الشرايط اشخاصى كه خمس به ذمّه دارند مى‏توانند كتاب دينى و نوار مذهبى خريدارى نمايند؟

ج: با اجازه مجتهد جامع الشرائط اشكال ندارد.

س 386 - شخصى از كار افتاده و قادر نيست مخارج عيال و اولاد را تأمين كند و در ضمن همسرش سيّده مى‏باشد، آيا مى‏تواند از خمس استفاده نمايد يا خير؟

ج: در صورتى كه شوهر او از تأمين مخارج او عاجز باشد مى‏تواند از سهم سادات استفاده نمايد.

س 387 - اگر «مادر كسى سيد است و پدرش غير سيد است»؛

1 - اين شخص سيّد محسوب مى‏شود؟

ج: به نظر فقهاى مشهور، چنين فردى سيد محسوب نميشود.

2 - آيا اين شخص حقِّ عمّامه سياه پوشيدن دارد؟

ج: خير.

3 - آيا در نظر حضرتعالى در عرف عمّامه سياه، علامت سادات بودن است يا خير؟

ج: بلى.

4- آيا اين شخص حق استفاده از سهم سادات را دارد؟

ج: خير.

احكام انفال‏

س 388 - حكم اداى خمس در خصوص معادن دولتى را بفرمائيد؟

ج: جزء انفال است كه بايد در زمان كنونى با اجازه فقيه جامع الشرائط و حاكم اسلامى استخراج و طبق نظر وى عمل شود.

س 389 - آيا چاههاى نفت، حكم معدن را دارند؟

ج: بلى.

احكام حج‏

س 390 - اينجانب خانمى 25 ساله هستم كه شوهرم 000/600/1 تومان بابت مشرف شدن به حج برايم حج خريده، اين حجّ من چه حجّى است؟

ج: اين حجّ بذلى است و كفايت از حجّ واجب مى‏كند.



قبل فهرست بعد